آزمایش هورمونی در پریود همیشه به این معنی نیست که باید تمام آزمایش‌ها را در روزهای اول قاعدگی انجام دهید. زمان مناسب نمونه‌گیری به نوع هورمون، هدف پزشک از آزمایش و وضعیت سیکل بستگی دارد. برای بعضی آزمایش‌ها روزهای ابتدایی سیکل اهمیت دارند، بعضی هورمون‌ها را می‌توان در هر روزی اندازه‌گیری کرد و برای برخی دیگر، مانند پروژسترون، زمان نمونه‌گیری باید بر اساس زمان احتمالی تخمک‌گذاری و شروع پریود بعدی تعیین شود.
به همین دلیل، یکی از اشتباهات رایج این است که تصور کنیم همه آزمایش‌های هورمونی باید در روز سوم پریود انجام شوند. چنین قاعده‌ای برای تمام آزمایش‌ها وجود ندارد.
آزمایش هورمونی زنان؛ 8 دلیل مهم برای ناباروری
کلیک کنید
چرا آزمایش هورمونی در پریود به زمان نمونه‌گیری وابسته است؟
سطح بسیاری از هورمون‌های مرتبط با تخمدان در طول چرخه قاعدگی ثابت نیست. بدن در مرحله فولیکولی، زمان نزدیک به تخمک‌گذاری و مرحله لوتئال، الگوی متفاوتی از ترشح هورمون‌ها دارد.
بنابراین یک عدد آزمایشگاهی بدون دانستن زمان نمونه‌گیری ممکن است اطلاعات ناقصی ارائه دهد.
برای مثال، سطح پروژسترون در نیمه دوم سیکل افزایش پیدا می‌کند و بررسی آن در ابتدای پریود نمی‌تواند همان اطلاعاتی را بدهد که نمونه‌گیری در فاز لوتئال ارائه می‌کند. در مقابل، FSH و استرادیول پایه معمولاً در روزهای ابتدایی سیکل برای ارزیابی ذخیره تخمدان بررسی می‌شوند.
پس روی برگه آزمایش، فقط نام هورمون مهم نیست؛ روز سیکل نیز بخشی از اطلاعات پزشکی آزمایش است.
FSH و استرادیول؛ معمولاً در روزهای ابتدایی سیکل
اگر پزشک قصد داشته باشد FSH و استرادیول پایه را برای ارزیابی عملکرد یا ذخیره تخمدان بررسی کند، این آزمایش‌ها معمولاً در اوایل فاز فولیکولی، حدود روزهای ۲ تا ۴ سیکل انجام می‌شوند.
روز اول سیکل معمولاً اولین روز خونریزی واقعی قاعدگی در نظر گرفته می‌شود، نه لکه‌بینی خفیف پیش از شروع پریود.
البته اینکه دقیقاً چه روزی برای شما مناسب است، به هدف آزمایش و نظر پزشک بستگی دارد. بنابراین اگر روی نسخه روز مشخصی نوشته شده است، همان دستور اولویت دارد.
LH؛ آیا حتماً باید روز سوم باشد؟
LH نیز ممکن است در بررسی عملکرد محور هورمونی و تخمدان درخواست شود، اما مقدار آن در طول سیکل تغییر می‌کند و زمان نمونه‌گیری بر تفسیر نتیجه اثر دارد.
8 آزمایش مهم برای بررسی تنبلی تخمدان
کلیک کنید
بنابراین نمی‌توان گفت «LH همیشه باید روز سوم پریود انجام شود.»
اگر پزشک LH را همراه FSH و استرادیول درخواست کرده باشد، معمولاً هدف او بررسی هورمون‌ها در یک مرحله مشخص از سیکل است. در این حالت بهتر است تمام آزمایش‌ها طبق زمان‌بندی نسخه انجام شوند تا نتایج قابلیت مقایسه داشته باشند.
پروژسترون؛ آزمایشی که زمان آن با روز سوم فرق دارد
پروژسترون یکی از نمونه‌های واضحی است که نشان می‌دهد چرا نمی‌توان تمام آزمایش‌های هورمونی را به روزهای ابتدایی پریود محدود کرد.
اگر هدف، بررسی وقوع تخمک‌گذاری باشد، ASRM توصیه می‌کند پروژسترون تقریباً یک هفته پیش از شروع مورد انتظار پریود بعدی اندازه‌گیری شود، نه اینکه برای همه افراد به‌صورت ثابت در «روز ۲۱» آزمایش انجام شود.
این تفاوت برای زنانی که سیکل‌های ۲۸ روزه ندارند اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
برای مثال، اگر طول سیکل شما متفاوت است، تعیین یک روز ثابت برای آزمایش پروژسترون ممکن است زمان مناسبی برای بررسی تخمک‌گذاری نباشد.
یک نکته مهم
عدد پروژسترون نیز باید در زمان مناسب و در کنار شرایط بالینی تفسیر شود. سطح این هورمون در طول فاز لوتئال نوسان دارد و یک نتیجه منفرد نمی‌تواند به‌تنهایی درباره تمام جنبه‌های عملکرد فاز لوتئال قضاوت کند.
AMH؛ برخلاف FSH به روز خاصی از سیکل وابسته نیست
AMH یکی از آزمایش‌هایی است که از این قاعده عمومی پیروی نمی‌کند.
بر اساس نظر ASRM، AMH را می‌توان در هر زمانی از سیکل قاعدگی اندازه‌گیری کرد. بنابراین اگر پزشک فقط AMH درخواست کرده باشد، معمولاً نیازی نیست منتظر روز دوم یا سوم پریود بمانید.
با این حال، AMH باید در چارچوب هدف آزمایش و شرایط فرد تفسیر شود. پایین یا بالای یک عدد به‌تنهایی به معنی پیش‌بینی قطعی توانایی بارداری نیست.
پرولاکتین؛ فقط روز سیکل مهم نیست
در مورد پرولاکتین، زمان سیکل تنها مسئله نیست. شرایط نمونه‌گیری نیز اهمیت دارد.
پرولاکتین در پاسخ به عوامل مختلف از جمله استرس و تحریک پستان تغییر می‌کند. به همین دلیل، اگر پزشک به افزایش پرولاکتین شک داشته باشد، ممکن است درباره شرایط نمونه‌گیری یا حتی تکرار آزمایش تصمیم بگیرد.
نکته مهم دیگر این است که پرولاکتین برای همه زنان به‌صورت روتین در ارزیابی باروری لازم نیست و معمولاً در شرایطی مانند ترشح شیر از پستان، قطع یا کاهش قابل توجه قاعدگی و برخی علائم مشخص درخواست می‌شود.
تستوسترون و سایر هورمون‌های آندروژنی چه زمانی انجام می‌شوند؟
اگر پزشک به افزایش آندروژن‌ها به دلیل علائمی مانند پرمویی، آکنه یا برخی الگوهای ریزش مو مشکوک باشد، ممکن است تستوسترون تام و آزاد یا آزمایش‌های دیگری مانند DHEA-S را درخواست کند.
در این گروه از آزمایش‌ها، شرایط فرد، داروهای هورمونی و هدف بالینی اهمیت زیادی دارد. به‌خصوص مصرف قرص‌های ضدبارداری ترکیبی می‌تواند ارزیابی آندروژن‌ها را دشوار کند؛ بنابراین داروهای مصرفی باید حتماً به پزشک اطلاع داده شوند.
هیچ داروی هورمونی را برای انجام آزمایش خودسرانه قطع نکنید.
TSH؛ معمولاً وابسته به روز پریود نیست
اگر هدف بررسی عملکرد تیروئید باشد، TSH معمولاً به روز مشخصی از سیکل قاعدگی وابسته نیست.
این موضوع اهمیت زیادی دارد، چون اختلالات تیروئید می‌توانند با بی‌نظمی قاعدگی یا اختلال تخمک‌گذاری همراه باشند و در ارزیابی چنین شرایطی، TSH یکی از آزمایش‌های مهم اولیه محسوب می‌شود.
بنابراین اگر در نسخه شما TSH وجود دارد، لازم نیست صرفاً به دلیل این آزمایش منتظر روز سوم پریود باشید؛ مگر اینکه پزشک به دلیل دیگری زمان خاصی تعیین کرده باشد.
اگر پریود نامنظم باشد، روز آزمایش را چطور مشخص کنیم؟
اینجا ماجرا کمی متفاوت است.
در فردی که سیکل‌های منظم ندارد، تعیین زمان آزمایش صرفاً بر اساس یک «روز ثابت» می‌تواند دشوار باشد. برای مثال، اگر پزشک قصد بررسی تخمک‌گذاری با پروژسترون را داشته باشد، زمان مناسب باید بر اساس زمان احتمالی تخمک‌گذاری و پریود بعدی تعیین شود.
در چنین شرایطی، پزشک ممکن است از سابقه سیکل‌ها، علائم، تست‌های تخمک‌گذاری یا سونوگرافی برای تعیین زمان مناسب استفاده کند. در صورت وجود آمنوره یا الیگومنوره نیز بررسی علت زمینه‌ای اهمیت دارد.
بنابراین برای فردی که پریودهای نامنظم دارد، نسخه «همه آزمایش‌ها روز سوم» رویکرد دقیقی نیست.
آیا برای آزمایش هورمونی باید ناشتا باشیم؟
ناشتایی به نوع آزمایش بستگی دارد و یک قانون مشترک برای تمام هورمون‌ها وجود ندارد.
اگر در کنار آزمایش‌های هورمونی، آزمایش‌هایی مانند قند خون یا چربی خون نیز درخواست شده باشد، ممکن است شرایط متفاوتی برای آماده‌سازی لازم باشد.
به همین دلیل بهتر است پیش از مراجعه، نام کامل آزمایش‌های نسخه را با آزمایشگاه هماهنگ کنید تا در صورت نیاز، شرایط ناشتایی، زمان مراجعه یا سایر نکات آماده‌سازی به‌درستی رعایت شود.
اگر روز اشتباهی برای آزمایش مراجعه کنیم چه می‌شود؟
این موضوع به نوع آزمایش بستگی دارد.
گاهی نتیجه همچنان قابل استفاده است، اما برای بعضی هورمون‌ها، زمان نامناسب می‌تواند تفسیر نتیجه را دشوار کند یا باعث شود پزشک نیاز به تکرار آزمایش داشته باشد.
به همین دلیل اگر روز سیکل را اشتباه محاسبه کرده‌اید یا خونریزی شما با الگوی معمول تفاوت داشته است، بهتر است قبل از نمونه‌گیری موضوع را با آزمایشگاه یا پزشک مطرح کنید.
خودسرانه آزمایش را لغو یا تکرار نکنید؛ تصمیم باید بر اساس نوع آزمایش و هدف پزشکی آن گرفته شود.
دقت آزمایشگاه فقط به دستگاه محدود نمی‌شود
در آزمایش‌های هورمونی، نتیجه نهایی حاصل یک زنجیره از مراحل است؛ از شناسایی صحیح فرد و نمونه‌گیری تا نگهداری نمونه، انجام آزمایش، کنترل کیفیت و گزارش نتیجه.
به همین دلیل، وقتی قرار است تغییرات نسبتاً ظریف هورمونی بررسی شوند، کیفیت فرآیند آزمایشگاهی اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند.
در آزمایشگاه دکتر ویشکائی، آزمایش‌های هورمونی بر اساس درخواست پزشک و با رعایت فرآیندهای کنترل کیفیت انجام می‌شوند. همچنین هنگام مراجعه می‌توان درباره شرایط آماده‌سازی و زمان مناسب نمونه‌گیری راهنمایی دریافت کرد تا نمونه در شرایط مورد انتظار آزمایش انجام شود.
این موضوع به‌خصوص برای افرادی که چند آزمایش هورمونی را هم‌زمان انجام می‌دهند اهمیت دارد؛ زیرا ثبت صحیح اطلاعاتی مانند روز سیکل، داروهای مصرفی و شرایط نمونه‌گیری به تفسیر درست‌تر نتیجه کمک می‌کند.
یک نکته مهم درباره «روز سوم پریود»
اگر بخواهیم تمام مقاله را در یک جمله خلاصه کنیم:
روز سوم پریود برای بعضی آزمایش‌های هورمونی اهمیت دارد، اما قانون همه آزمایش‌های هورمونی نیست.
FSH و استرادیول پایه معمولاً در روزهای ۲ تا ۴ بررسی می‌شوند، AMH را می‌توان در هر روز سیکل اندازه‌گیری کرد و پروژسترون برای ارزیابی تخمک‌گذاری معمولاً در فاصله حدود یک هفته پیش از پریود مورد انتظار بررسی می‌شود. TSH نیز معمولاً به روز مشخصی از سیکل وابسته نیست.
بنابراین بهتر است قبل از مراجعه، نام آزمایش، هدف آن و زمان مناسب نمونه‌گیری مشخص باشد؛ نه اینکه صرفاً بر اساس یک توصیه عمومی، همه آزمایش‌ها را در یک روز انجام دهید.
سوالات متداول
آزمایش FSH و LH در چه روزی از پریود انجام می‌شود؟
بسته به هدف آزمایش، FSH و استرادیول پایه معمولاً در روزهای ۲ تا ۴ سیکل بررسی می‌شوند. زمان LH نیز باید مطابق درخواست پزشک تعیین شود.
آیا AMH باید روز سوم پریود انجام شود؟
خیر. AMH را می‌توان در هر زمانی از سیکل قاعدگی اندازه‌گیری کرد.
آزمایش پروژسترون روز چندم انجام می‌شود؟
اگر هدف تأیید تخمک‌گذاری باشد، معمولاً حدود یک هفته پیش از شروع مورد انتظار پریود بعدی اندازه‌گیری می‌شود و لزوماً روز ۲۱ نیست.
آیا آزمایش TSH باید هنگام پریود انجام شود؟
معمولاً TSH به روز مشخصی از سیکل وابسته نیست و می‌تواند در صورت نیاز برای بررسی اختلالات تیروئید انجام شود.
